Μάγκας|Π. Δέλτα

img_20200405_021623194497464020577965.jpg

Το βιβλίο Μάγκας (1935) της Πηνελόπης Δέλτα γίνεται αισίως 85 χρονών και μπορώ να πω ξαναδιαβάζοντας το μετά από τόσα χρόνια, μου άφησε πέρα από μια τρυφερή νοσταλγική διάθεση, μια γλυκόπικρη γεύση. Σίγουρα, δεν είμαστε οι ίδιοι άνθρωποι που είμασταν στο μεταίχμιο της εφηβείας και προσωπικά μεγαλώνοντας σε μια μικρή πόλη της Μακεδονίας από εργατική οικογένεια, όταν το πρωτοέπιασα στα χέρια μου στα τέλη της δεκαετίας του ’90 φάνταζε σαγηνευτικό στην πλοκή και στην εικονογράφηση (μια ‘τέλεια’, πλούσια και μεγάλη οικογένεια με σκύλο). Και ενώ οι περιπέτειες του Μάγκα έχουν γαλουχήσει γενιές και γενιές, σήμερα διατηρώ ορισμένες επιφυλάξεις για το πόσο εύκολα μπορεί να κρατήσει το ενδιαφέρον ενός σύγχρονου μικρού αναγνώστη στο τελευταίο σκαλί της παιδικής ηλικίας.

Η ιστορία αφορά σε μια οικογένεια Ελλήνων μεγαλοαστών που ζει μόνιμα στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και που παραθερίζει στην εξοχική κατοικία τους στην Κηφισιά εκεί όπου ένας γνωστός τους φέρνει ένα σκύλο, τον Σκαμπ που γρήγορα μετονομάζεται σε Μάγκα. Ο αφηγητής, αυτό το αγγλικό, καθαρόαιμο φοξ τεριέρ, που δηλώνει Ρωμιός με κάθε ευκαιρία στα άλλα ζώα του σπιτιού, ανακαλύπτει τον κόσμο μέσα στο αρχοντικό και στο περιβόλι της οικογένειας Βασιωτάκη σε μια πλούσια γειτονιά της Αλεξάνδρειας. Τρέφει μεγάλη αγάπη για τα παιδιά της οικογένειας, τον γενναίο Μήτσο, τη λογική Εύα, τον αγαπημένο του Λουκά και τις δίδυμες Λίζα και Άννα. Αντιπαθεί σφόδρα τον ξάδερφο Βρασίδα και τον θείο Αμπρουζή Σαρδελίδη καθώς και τις ξένες δασκάλες αγγλικών και γαλλικών, τις Μις και Ματμαζέλ όπως αποκαλούνται στο μυθιστόρημα. Μαθαίνει δίπλα στην οικογένεια ιστορίες για την επανάσταση του 1821, την πολιορκία του Μεσολογγίου, τα ένδοξα Ψαρά και τους Βαλκανικούς πολέμους κυρίως μέσα από τις διηγήσεις της γιαγιάς αλλά και του κηπουρού Βασίλη, ενός Μακεδονομάχου. Την ίδια στιγμή ανακαλύπτει τον κόσμο και τους ανθρώπους σαν ένα μικρό παιδί. Το συμβάν με το είδωλο του στον καθρέφτη, η σκανδαλιά με την πολυθρόνα και το σπάσιμο των πιάτων από το εσωτερικό ασανσέρ είναι περιστατικά αθώα και συνάμα ελαφρά που λειτουργούν με χιούμορ σαν βαλβίδα εκτόνωσης των διάχυτων αναφορών σε θέματα εθνικής ιστορίας και των περιγραφών των κοινωνικών αδικιών και ανισοτήτων της εποχής (π.χ. οι τόποι πέρα από τις πλούσιες συνοικίες της Αλεξάνδρειας και το περιστατικό με σκουπιδούδες στο κεφάλαιο Ελευθερία και Απογοήτευση).

Από τα πιο σημαντικά κεφάλαια είναι αυτά της φυγής, της αιχμαλωσίας και των περιπετειών έξω από το σπίτι. Σε αυτά συναντά έναν άλλο σκύλο, τον Αφράτο, η αδέσποτη ζωή του οποίου τον έχει μετατρέψει σε ένα σοφό σκύλο που αποδεικνύεται και πιστός φίλος με μία δική του φιλοσοφία για τη ζωή και τους ανθρώπους. Είναι επίσης ευχάριστα τα περιστατικά στο στάβλο όπου τα άλογα και ο γάιδαρος συνομιλούν με τον Μάγκα καθώς είναι ο μόνος που έχει πρόσβαση σε όλα τα μέρη του σπιτιού και περιβολιού.

Αυτό που με απογοήτευσε είναι η συνολική απεικόνιση των μη Ελλήνων στο έργο χωρίς καμία αντίθετη φωνή πουθενά. Όλοι οι Δυτικοί, κυρίως Άγγλοι, Γάλλοι, που συμπυκνώνονται στα πρόσωπα των δασκάλων και της Ντέιζης, της φοράδας είναι ξιπασμένοι και σνομπ (και η Ντέιζη στέκουνταν ξιπασμένη και ακατάδεκτη σελ.69, κοκαλιάρα Εγγλέζα σελ.219, κοντοστούπα Ματμαζέλ σελ.69). Οι Άραβες σχεδόν παντού αναφέρονται ως κλέφτες και βρώμικοι (…σιχαινόμουν τον Αράπη που μύριζε αραπίλα, σαν όλους τους μαύρους που έχουν ιδιαίτερα βαριά μυρωδιά, σελ.227). Ο Βασίλης Πεσμαζόγλου σημειώνει στο επίμετρο ότι κοινωνιολογικά ιδωμένο, το έργο αποτυπώνει με ενάργεια αντιφάσεις του ελληνικού αστισμού στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα. Οι Αιγυπτιώτες μοιάζουν να αντιπαθούν τα ξενόφερτα ήθη και τους δυτικούς ωστόσο επιλέγουν τη μόρφωση με ξένους δασκάλους και μιμούνται δυτικότροπες συμπεριφορές και συνήθειες.

Οι Τούρκοι και οι Βούλγαροι παρουσιάζονται ως αιώνιοι εχθροί λόγω φυλής και καταγωγής. (Οι Τούρκοι είναι κακοί σελ.347). Χαρακτηριστικό είναι το περιστατικό με την αναίτια επίθεση του κηπουρού στο Βούλγαρο γάλατα που πυροδοτεί την αποκάλυψη ότι ο κηπουρός, Βασίλης, υπήρξε Μακεδονομάχος (Τον έδειρα γιατί είναι Βούλγαρος… Όλοι οι Βούλγαροι ένα είναι. Θηρία σελ.305/ -Πως ανεχτήκαμε τόσον καιρό να παίρνουμε γάλα από Βούλγαρο; […]Μας υπηρέτησε πάντα καλά, πρέπει να πω. Το γάλα του ανόθευτο και οι λογαριασμοί του πάντα σωστοί σελ.308). Παρ’όλα αυτά, αφήνεται να εννοηθεί ότι ο Βούλγαρος γαλατάς θα απολυθεί απλά και μόνο λόγω καταγωγής.

Αντίθετα, όλοι οι Έλληνες παρουσιάζονται γενναίοι (απόφαση Μήτσου και Περικλή στο τελευταίο κεφάλαιο), δίκαιοι (περιστατικό με κουρμάδες και Λουκά) ευαίσθητοι και υπομονετικοί (ευγενική και ανεκτική στάση κυρίας Βασιωτάκη προς σιορ-Αμπρουζή), φιλόζωοι (σωτηρία γαΐδαρου-Σωκράτη και ανταμοιβή Αφράτου). Εξαίρεση αποτελούν ο πατήρ και υιός Σαρδελίδης που αποτυπώνονται ρηχοί και αντιπαθείς. Ο Πεσμαζόγλου υπογραμμίζει ότι ο κύριος Σαρδελίδης είναι ο μόνος Έλληνας που περιγράφεται γελοίος μιλώντας την καθαρεύουσα απταίστως καθώς γνωρίζουμε ότι η Δέλτα υποστήριζε τους δημοτικιστές στο γλωσσικό ζήτημα.

Εν κατακλείδι, έχω ξαναπεί μέσα σε αυτό το μπλογκ ότι όλα τα έργα είναι προϊόντα της εποχής τους και ως τέτοια πρέπει να κρίνονται. Δεν οφείλουμε, ωστόσο, σε κανένα λογοτεχνικό κανόνα να τα δεχόμαστε ως αψεγάδιαστα ακόμη και αν συγκαταλέγονται στα λεγόμενα κλασσικά ή χαίρουν ευρείας αναγνώρισης. Ο Μάγκας είναι ένα βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί από παιδιά 10-13 ετών και ιδανικά να ακολουθήσει μια συζήτηση για την εποχή του και για την ίδια την συγγραφέα που άφησε τη προσωπική της σφραγίδα στο πρώτο μισό σχεδόν του εικοστού αιώνα.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s